İnsanoğlunun en derin zaaflarından biri, başkalarının gözünde nasıl göründüğünü fazlasıyla önemsemesidir.

Tarih boyunca toplumlar, bireyleri belli normlar içinde tutmak için “ne derler” düşüncesini bir tür sosyal denetim mekanizması olarak kullandılar. Ancak günümüz dünyasında bu anlayış, insanın kişiliğini bastıran, kimliğini gölgeleyen, özgünlüğünü törpüleyen bir yük haline gelmiştir. “El âlem ne der?” sorusu artık sağlıklı bir toplumsal denetimden ziyade, bireyleri kendi özlerinden uzaklaştıran, sahte yaşamların içine sürükleyen bir baskı aracına dönüşmüştür. İnsan, kendisi olmak yerine başkalarının gözünde nasıl görüneceğine göre davranır hâle gelmiştir. Bu durum ise beraberinde kimlik bunalımını getirmiştir.

Bugünün gençliği, düşüncelerini ifade ederken, hayallerini dile getirirken, hatta adımlarını atarken bile “acaba insanlar ne düşünür?” kaygısını taşır. Üniversite seçiminden evliliğe, giyim tarzından sosyal medyada paylaşacağı bir cümleye kadar hemen her konuda bu görünmez gözün baskısını hisseder. İşin aslı insanın kimliği, kendi değerlerinden, inancından, kültüründen ve karakterinden beslenmelidir. İnsanların beklentileri üzerine inşa edilen bir kişilik, en ufak bir eleştiride yıkılır. Çünkü o kişilik, aslında sahibinin değil, başkalarının şekillendirdiği bir maskeden ibarettir. Bu maskeyi taşımak, kişiyi zamanla kendi öz benliğine yabancılaştırır. Ne derler?” kaygısı, bireyleri özgür iradelerinden koparırken, aynı zamanda toplumsal ikiyüzlülüğü besler. İnsanlar, kalabalıkların önünde farklı, yalnızken farklı davranmaya başlar. Düşüncelerini açıkça dile getirmekten çekinir, yanlış anlaşılma korkusuyla doğruları bile susar. Böyle bir ortamda samimiyet kaybolur; yerini yapmacıklık, gösteriş ve riyakârlık alır. Toplumda güven erozyonunun en büyük sebeplerinden biri de budur. Çünkü kimliğiyle barışık olmayan birey, kişiliğini koruyamaz; kişiliğini koruyamayan birey de başkalarının gözüne hoş görünmek için kendi öz değerlerinden taviz verir.

Bugün sosyal medya, “el âlem ne der” anlayışının en güçlü sahnesi hâline gelmiştir. İnsanlar, gerçek hayatlarında mutlu olmadıkları halde mutluymuş gibi görünmek için çabalıyor; sahip olmadıkları şeyleri varmış gibi göstermek için uğraşıyor. Çünkü beğeniler, takipçiler ve yorumlar üzerinden bir onay mekanizması kurulmuş durumda. Böylece bireyler, kendilerini kendi gözlerinden değil, başkalarının gözlerinden görmeye başlıyor. Bu da sahte bir kimlik üretimidir. İnsan, kendi kişiliğini değil, başkalarının istediği kişiliği yaşamaya mahkûm oluyor. Halbuki kimlik, dışarıdan bakışlarla değil, içeriden gelen bir özle oluşur. Toplumumuzda baskısının aile ilişkilerinden iş hayatına kadar yansıdığını görmek mümkün. Çocuk, ilgi duyduğu alanı seçmek yerine ailesinin ve çevresinin beklentilerine göre yönlendirilir. Genç, gönlünün arzuladığı insanla değil, ikinci şahısların uygun gördüğü kişiyle evlenmeye zorlanır. İş hayatında insanlar, yeteneklerinin peşinden gitmektense, toplumda daha çok “saygınlık” getiren mesleklere yönelir.

Bütün bu tercihler, bireyin öz kimliğine yabancılaşmasına, hayatının ilerleyen dönemlerinde büyük pişmanlıklar yaşamasına sebep olur. İnsan kendi hayatını yaşamadığında, aslında başkalarının hayatını sürdürür; bu da derin bir kişilik boşluğunu beraberinde getirir. El âlemin gözüyle hareket eden bir toplumda, inovasyon da gelişmez. Çünkü farklı olan, sıradanlıktan sıyrılan her fikir, önce yadırganır. İnsanlar “ayıplanırım” korkusuyla yenilikten uzak durur, özgünlükten kaçar. Tarihte büyük medeniyetleri inşa edenler, kalabalıkların baskısına boyun eğmeyenlerdir. İlim adamları, sanatçılar, düşünürler; yani kimlik ve kişiliğini hakikatin ve inancın üzerine kuranlar, çağına yön vermiştir. Bugün ise toplumun her kesiminde aynı kalıpları tekrarlayan, birbirine benzeyen, ama özünde kendisi olamayan bireylerin çoğaldığını görmekteyiz.

Peki bu hale nasıl geldik? Öncelikle, modernleşmeyle birlikte değerlerimizde yaşanan sarsıntı önemli bir etkendir. Bir yanda geleneksel kültürün “ayıp” ve “günah” kavramları, diğer yanda modern dünyanın özgürlük söylemleri arasında sıkışıp kalan birey, kendi kimliğini inşa etmek yerine toplumun karmaşık beklentilerine göre yaşamaya başladı. Ayrıca toplumsal dayanışmanın zayıflaması, bireyleri daha çok dışarıdan gelecek onaylara bağımlı hale getirdi. Eskiden aile, akraba, komşuluk bağları bireye destek olurken, bugün bu bağlar zayıfladığı için insanlar boşluğu başkalarının bakışıyla doldurmaya çalışıyor. El âlemin gölgesinde yaşamanın en ağır faturası ise bireyin psikolojisinde ortaya çıkıyor. Sürekli başkalarının ne düşündüğünü hesaplayan, her adımını onay kaygısıyla atan kişi, iç huzurunu kaybediyor. Kaygı, stres ve tatminsizlik, bu durumun doğal sonucudur. Çünkü insan ne kadar rol yaparsa yapsın, öz benliği bir noktada sesini yükseltir. İçindeki kimlik, dışarıdaki maskeyle çatıştığında kişi büyük bir iç huzursuzluk yaşar. Bu da zamanla özgüven kaybına, depresyona ve sosyal ilişkilerde kopukluğa yol açar.

Esasında kimlik sahibi olmak, başkalarının gölgesinde değil, kendi hakikatinde yaşamaktır. İnsan kendisini “ben kimim, hangi değerlere sahibim, neye inanıyorum” soruları üzerinden tanımladığında kişiliğini koruyabilir. Bu demek değildir ki toplumun değerleri tamamen göz ardı edilsin. Elbette toplumun ortak ahlaki ilkeleri vardır ve bunlar birey için yol göstericidir. Ancak bunlar bireyin özgünlüğünü yok etmek için değil, onu zenginleştirmek için vardır. Sorun, değerlerin rehber olmaktan çıkıp baskıya dönüşmesidir. Bugün yapılması gereken, bireylere kendi kimliklerini bulmaları için cesaret vermektir. Çocuklara küçük yaşlardan itibaren başkalarının ne düşüneceği değil, kendi değerleri üzerinden nasıl bir insan olmaları gerektiği öğretilmelidir.

Gençlere, hayallerini toplumun dar kalıplarına sığdırmak yerine, köklerine bağlı kalarak özgün yollar açmaları telkin edilmelidir. Çünkü gerçek kimlik, köklerinden beslenen ama ufkunu genişleten bir kimliktir. Kendi kimliğini bulan insan, hakikatin ışığında yaşar. Sonuç olarak, “el âlem ne der” kaygısı, günümüzün en büyük toplumsal hastalıklarından biridir. Bu kaygı, bireyi kendi özünden koparır, kişiliğini zayıflatır, kimliğini bulanıklaştırır. İnsan, başkalarının gözüyle yaşamaktan vazgeçip kendi hakikatine yöneldiğinde özgürleşir. Çünkü kimlik, başkalarının onayıyla değil, insanın kendi öz değerlerine sadakatiyle inşa edilir. Bu parazitlerden kurtulan birey, daha samimi, daha güçlü ve daha gerçek bir kişilik ortaya koyar. Toplum da ancak böyle bireylerle yeniden güven, vefa ve sadakat üzerine inşa edilebilir.

Ahmet Ensar MERT

20.11.2026