RİZE'nin Bir Köşesinde Morfografyadan 3000 Yıllık Eserlere Uzanan Bir Hikaye: KAYALAR KONUŞUYOR!
Kayaların dili derken kendi sesinizi birkaç kez tekrar eden 2450 rakımlı Çağırantaş seyir tepesinin yankılarından değil; İkizdere'de fırtına, yağmur ve don olaylarının işleyerek anlamlandırdığı kayalar ve belki binlerce yıl öteden kayalar üzerine nakşedilerek gelen insan eseri figürlerden bahsediyorum.
Bir jeomorfolog için dağlarımızın yüksekleri, yeryüzü tarihinin açık bir sayfası gibidir.
Bir sanatçı için rüzgârın ve suyun elleriyle şekillenmiş doğal bir heykel galerisi...
Bir tarihçi için geçmişin izlerini taşıyan bir coğrafya...
Bir düşünür içinse geçmişin bugüne fısıldadığı sessiz bir anlatı...
Coğrafyacı olarak kendimi unutmayayım! benim için de bu dağlar: morfoloji, fiziki, beşeri, zooloji ve vejetasyon açısından huzur veren bir cografi hazine...
İkizdere’nin yüksek rakımlı kuşağına çıktıkça insan, yalnızca bir dağa çıkmış olmaz. Sanki milyonlarca yıllık bir zaman tüneline girer. Kaçkar dagları gibi...
Burada kayalar sadece kaya değildir.
Her katman, her çatlak, her renk değişimi ve her farklı kaya yapısı bize yeryüzünün geçirdiği değişimleri anlatır.
Ve daha da ilginci...
Bazen kayalar yalnızca doğanın değil, insanın da hikâyesini anlatır.
İşte İkizdere'nin barındırdığı ve günümüze ulaşan binlerce yıllık kırmızi tonlu insan eseri figürler tam da bu noktada karşımıza çıkar.
Hikaye bu değil sadece...
VOLKANİK GEÇMİŞİN TANIKLARI
İkizdere’nin yüksek kesimlerinde farklı volkanik kayaçlarla karşılaşmak mümkündür.
Tüfler, bazaltik kayaçlar ve volkanik kökenli oluşumlar, bölgenin çok eski jeolojik süreçlerden geçtiğini gösteren doğal arşivler gibidir.
Bazı kayalar koyu siyah renkleriyle dikkat çekerken, bazıları daha açık ve gözenekli yapılarıyla birbirinden ayrılır.
Volkanik cam olarak bilinen obsidyen ise insanlık tarihi açısından ayrıca önem taşıyan bir kayaçtır. Keskin kenarlı kırılma özelliği nedeniyle tarih öncesi dönemlerde çeşitli kesici aletlerin yapımında kullanılmıştır.
Dolayısıyla İkizdere’nin kayalarına baktığımızda yalnızca milyonlarca yıl öncesinin epirojenik hareketlerini değil, insanın doğadaki taşlardan yararlanarak oluşturduğu yaşam biçimlerini de düşünmek gerekir.
RÜZGÂRIN VE SUYUN HEYKELTIRAŞLIĞI
Sonra zaman devreye girer.
Rüzgâr eser...
Yağmur yağar...
Kar yağar...
Güneş kayayı ısıtır, gece soğutur.
Don ve çözülme kayaları çatlatır. Dereler, yağmur suları ve yıllar boyunca devam eden aşınma, kayanın yüzünü yavaş yavaş değiştirir.
Doğa, adeta sabırlı bir heykeltıraş gibi çalışır.
Bazen bir kaya yüzünde insan yüzünü andıran bir şekil çıkar karşımıza.
Bazen bir kartal başı...
Bazen fantastik bir hayvanı, hatta mitolojik bir yaratığı çağrıştıran bir görüntü...
Bunların önemli bir bölümü elbette doğal oluşumlardır. İnsan zihni de gördüğü şekillere anlam yüklemeye eğilimlidir.
Fakat İkizdere'nin asıl ilginç tarafı, doğanın oluşturduğu bu şekillerin yanında, insan eliyle yapılmış gerçek kaya tasvirlerinin de bulunmasıdır.
Ve burada yolumuz yine dağlara! çıkar.
KAYALARIN ÜZERİNDEKİ İNSAN İZİ
İkizdere sınırları içerisinde yaklaşık 2000+ metre rakımda, kaya yüzeyleri üzerinde önemli tasvirler bulunmaktadır.
Sabit kaya panelleri üzerinde birkaç kaya resmi tespit edilmiştir. Bilgisi olan yöre halkı çok akıllı davranmış, pek kimseye (korumak amaçlı) bilgi vermemiştir. Haklılar tabi...
Koyu kırmızı boya ile yapılmış bu tasvirlerde özellikle atlı figürler ve hayat ağacı dikkat çekmektedir.
İşte burada, kayaların dili değişir.
Jeomorfolojik kayıtta doğanın milyonlarca yıllık hikâyesini okurken, İkizdere'nin bir köşesinde insanın kayaya bıraktığı izlerle karşılaşırız.
Bir tarafta rüzgârın, suyun ve zamanın şekillendirdiği kayalar...
Diğer tarafta üç bin kadar yıl önce insanın boya kullanarak üzerine bir figür çizdiği kayalar...
Aynı coğrafyada iki farklı anlatım.
Biri doğanın, diğeri insanın eseri.
KİM ÇİZDİ?
İkizdere'deki kaya resimlerinin en çok merak uyandıran taraflarından biri de budur.
Bu resimleri kim yaptı?
Ne zaman yaptı?
Neden yaptı?
Atlı figürler neyi anlatıyordu?
Hayat ağacı hangi düşüncenin veya inancın sembolüydü?
Bu soruların tamamına bugün kesin cevaplar vermek mümkün değildir.
Kaya resimlerinin kesin tarihlendirilmesi ve kültürel bağlantılarının ortaya konulması, bilimsel araştırmaların konusudur.
Ancak şu gerçeği değiştirmiyor:
İkizdere'nin yükseklerinde insan, yaşadığı dünyaya dair bazı izleri kayaların üzerine bırakmıştır.
Ve bu izler, bugün bizim için geçmişe açılan küçük ama son derece değerli pencerelerdir.
KAYALARDA JEOLOJİDEN TARİHE
Belki de dağlarımızın en büyük özelliği burada yatıyor.
Aynı kayaya baktığınızda farklı insanlar farklı şeyler görebilir.
Jeolog, kayanın oluşumunu ve geçirdiği jeolojik süreçleri araştırır.
Arkeolog, üzerindeki insan kaynaklı izlerin anlamını ve tarihini sorgular.
Sanatçı, figürleri ve şekilleri görür.
Fotoğrafçı, ışığın kayalar üzerindeki oyununu yakalar.
Yaylacı ise o kayayı belki yıllardır bildiği bir yer olarak görür.
Ama hepsinin baktığı yer aynıdır.
RİZE'nin dağları...
Bu nedenle Rize'nin de yüksekleri sadece doğal güzellikleriyle değil, jeomorfolojik ve kültürel mirasıyla birlikte değerlendirilmelidir.
DAĞLARIN TARİHİ SADECE YAYLALARDA DEĞİL
Biz Rize'nin tarihini anlatırken çoğu zaman köylerden, yaylalardan, eski evlerden, camilerden, köprülerden ve yollarından söz ederiz.
Oysa tarih bazen bir yapı değildir.
Bazen bir kaya parçasıdır.
Bazen bir kaya yüzeyindeki boya izidir.
Bazen de doğanın milyonlarca yılda oluşturduğu bir kaya katmanıdır.
İkizdere'nin yükseklerinde bütün bunlar yan yana duruyor.
Bir yanda volkanik geçmişin izleri...
Hatta buzulların izleri ve bize bıraktıkları sırk golleri; Kaçkar dağlarının boyunlarını bir nazar boncuğu mavisi ile süslerler.
Bir yanda rüzgârın ve suyun şekillendirdiği doğal heykeller...
Bir yanda insanın kayaya bıraktığı figürler...
Ve bütün bunların üzerinde yükselen, bugün hâlâ değişmeye devam eden Kaçkar karın görkemli coğrafyası...
TAŞA YAZILMIŞ ÜÇ BİN YILLIK DİYE NİTELENEN KIRMIZI FİGÜRLERİ KORUMAK
İnsan eseri Kaya figürlerinl bulunan alanların geleceği açısından en önemli konu ise tanıtımdan önce korumadır.
Kaya resimleri, doğal oluşumlar ve arkeolojik izler bir kez zarar gördüğünde geri getirilemez.
Bu nedenle İkizdere bilimsel araştırmalarla daha iyi tanınması, kayıt altına alınması ve korunması gerekir.
Bölgenin turizm potansiyeli de bu hassasiyet gözetilerek değerlendirilmelidir.
Çünkü amaç yalnızca insanları oraya götürmek değil;
oradaki hikâyeyi bozmadan gelecek nesillere ulaştırmaktır.
KAYALAR KONUŞUYOR
İkizdere'nin yükseklerinde dolaşırken bazen başımızı kaldırıp dağlara bakıyoruz.
Oysa biraz da yere, kayalara bakmak gerekiyor.
Çünkü o kayaların üzerinde iki ayrı zamanın hikâyesi var.
Milyonlarca yıl boyunca doğanın oluşturduğu jeomorfolojik hikâye...
Ve çok daha sonra insanın kendi dünyasını anlatmak için kayaya bıraktığı izler...
... geçmişin bugüne fısıldadığı bir anlatı...
Dağlarımızda kayalar gerçekten konuşuyor...
Yeter ki biz onları dinlemeyi bilelim.
Ve belki de bu dağların bize söylediği en güzel şey şu:
Rize'nin tarihi sadece kitaplarda yazılı değildir.
Bir kısmı da dağların üzerinde, kayaların yüzündedir.
İbrahim Coşkun
[email protected]
Ankara, Eylül 2026
